Hayatımızda zaman zaman mantıklı olduğunu düşündüğümüz eylemleri gerçekleştirmekte zorluk çekebiliriz. Ertelenen görevler, fırsatların kaçırılması, aniden vazgeçilen hayaller ya da sağlıksız alışkanlıklar bunun örnekleri arasında yer alır. Dışarıdan bakıldığında birey, kendi başarılarının önüne geçiyor gibi görünebilir. Psikoloji alanında bu durum, sıkça kendini engelleme davranışı olarak ifade edilir. Kendini engellemek, kişinin bilinçli bir şekilde kendine zarar vermesi anlamına gelmez; çoğu zaman bu tutumların arkasında gözlemlenemeyen korkular, geçmişteki deneyimler ve yerleşmiş düşünce kalıpları yatar. İnsan aslında mutlu veya başarılı olmayı arzularken, bazı içsel etkenler onu hedeflerinden uzaklaştırabilir.
Kendini engelleme nedir? Bu kavram, kişinin ulaşmak istediği hedeflere rağmen farkında olmadan kendi gelişimini engelleyen eylemler sergilemesi anlamına gelir. Bu tür davranışlar arasında sürekli erteleme, karar almaktan kaçınma, fırsatları değerlendirememe, kendini yetersiz hissetme ve başarıları küçümseme gibi örnekler bulunabilir. İlk bakışta mantıksız görünen bu tutumlar, çoğu zaman kişinin kendisini koruma çabasıyla ilişkilidir.
Kendini engellemenin belirtileri genellikle görünmezdir ve kişi bunların farkında olmayabilir. Sürekli erteleme alışkanlığı önemli işler son dakikaya bırakılıyor veya asla başlanmıyorsa; bunun altında başarısızlık korkusu ya da mükemmeliyetçi bir tutum yatıyor olabilir. Ayrıca bazı insanlar hedeflerine yaklaştıklarında motivasyon kaybı yaşayabilir veya beklenmedik bir şekilde geri adım atabilir.
Başkalarının gözünde kendini eleştirmek de önemli bir belirtidir; başarıları küçümsemek ve sürekli eksikliklere odaklanmak potansiyeli kullanmayı zorlaştırır. Benzer hataların tekrarı ise tekrar eden olumsuz yaşam döngülerinin içinde kalmaya neden olabilir.
Birey neden kendi hayatını zorlaştırır sorusunun birçok yanıtı vardır. Birçok insan başarısızlıktan korkarak harekete geçmekte güçlük çekebilir; çünkü onlar için başarısızlık yetersizlik veya değersizlik anlamına gelebilir. Bu nedenle bazı kişiler başarısız olma ihtimali ile yüzleşmektense hiç denememeyi tercih edebilir.
Ayrıca ilginç bir şekilde bazı insanlar başarıdan bile korkar; bu durum daha fazla sorumluluk almak ya da eleştirilme riskine girmek anlamına gelebilir. Kendi değerlerini yeterince yüksek görmeyen bireyler ise iyi şeyleri hak etmediklerine inanarak sağlıklı ilişkileri reddedebilir veya fırsatları kaçırabilirler.
Mükemmeliyetçilik de önemli bir faktördür; bu durum oldukça sık başarı ile ilişkilendirilse de bazen kişinin en büyük engeli olabilir. “Ya mükemmel olmazsa?” düşüncesi kişinin harekete geçmesini zorlaştırabilir ve kaygıları artırarak ilerlemeyi engelleyebilir.
Son olarak çocukluk dönemindeki deneyimlerin etkisi büyüktür; çocukken alınan mesajlar yetişkinlikte de iz bırakabilir. Örneğin “Yeterince iyi değilsin” düşüncesi bireyin özgüvenini zedeleyerek hayatının ilerleyişine olumsuz yönde etki edebilir.